Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 12

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen enam şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, nazarıitibar eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile müntesip ve Türk’e özgü manaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belirli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makalelan ve zamanla anonimleşatır bir nazım biçimidir. Koşukler asıl murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Koşuklerdeki murabbaklere (üçlük yahut ikilik de kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise enam dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Koşuknün belirli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir enam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en sarih özelliği melodisidir. Koşukler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Kısaca hece adetsı bakımından bir sınırlama gerçekleşemez.

Koşuklerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Koşukler bu şekilde enamın dünyalıkı olurlar ve enamın her kesimine seslenme eden sanat adamılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir musiki türüdür. Koşukler çoğu defa, bir doğa vakaı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Koşukler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, yer adlarının, hatta mevzuların üstelik değiştiği görüldüğü dâhilin, nerede doğduklarını saptamak sinerjileşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere gereğince usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı dâhiline vadi uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise ekseri künde havaları yer allıkır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay muhit adı verilmektedir.

Türklerde fiillenen konulara gereğince de sınıflama yapan yazarlar vardır. Mevzularına gereğince ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Merasim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Içinlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Temsil ırlamakleri
Doğa ve hayvan ırlamakleri
Zeybek ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve inciticiklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri